بر مكتوبات ديگر آن اعتماد نكنند و همه را بسوزانند . در مبحث جمع و كتابت قرآن به تفصيل در اين باره سخن خواهيم گفت . عثمان با اين عمل چيزى را پايه‌گذارى كرد كه ما امروز آن را « علم رسم قرآن » يا « علم رسم عثمانى » مىخوانيم . سپس نوبت به خلافت على ( ع ) رسيد . او ديد كه پيچيدگى و گنگى در زبان عرب راه يافته است و مكالمات و محاورات رايج ميان مردم او را نگران زبان عرب ساخت ، لذا به ابو الأسود دوئلى فرمان داد تا براى حفظ زبان قرآن از انحراف و نابسامانى ، قواعد دستورى وضع كند . و خود خطوط كلى و طريقهء كشف قواعد را براى وى ترسيم كرد . به اين ترتيب ، على رغم وجود اختلاف در اين روايت ، مىتوان گفت كه على ( ع ) پايه‌گذار علمى است كه ما امروز آن را علم نحو و علم اعراب قرآن مىخوانيم . با پايان يافتن دورهء خلفاى راشدين و آغاز عهد خلافت بنى اميه ، مشاهير صحابه و تابعان به نشر علوم قرآن با تكيه به روايت و تلقين ، و نه كتابت و تدوين ، اهتمام ورزيدند . با اين حال اين اهتمام را مىتوان زمينه‌ساز تدوين علوم قرآن دانست . كسانى كه در اين دوره بيشترين نقش را در نشر علوم قرآن بر عهده داشتند عبارت بودند از : چهار خليفهء اول ، ابن عباس « 1 » ، ابن مسعود ، زيد بن ثابت « 2 » ، ابو موسى اشعرى « 3 » ، عبد اللّه بن زبير « 4 » ، از اصحاب رسول خدا ( ص ) . و از تابعان : مجاهد « 5 » ، عطاء « 6 » ، عكرمه « 7 » ، قتاده « 8 » ،

--> ( 1 ) . عبد اللّه بن عباس بن عبد المطلب قرشى هاشمى ، ابو العباس ( 3 ه . ق - 68 ه . ق ) صحابى جليل القدر و مفسر قرآن . ( الأعلام زركلى ، 4 : 95 ) ( 2 ) . زيد بن ثابت بن ضحاك بن زيد بن لوذان بن عمرو انصارى ، ابو سعيد ، ابو خارجه مدنى ( م حدود 50 ه . ق ) صحابى ، كاتب وحى . ( تهذيب التهذيب ، ابن حجر عسقلانى 3 : 399 ) ( 3 ) . عبد اللّه بن قيس بن سليم بن حضار بن حرب ، ابو موسى اشعرى ( 21 ق . ه - 44 ه . ق ) صحابى معروف ( الأعلام زركلى ، 4 : 114 ) ( 4 ) . عبد اللّه بن زبير بن عوام قرشى اسدى ، ابو بكر ( 1 - 73 ه . ق ) ( الأعلام زركلى ، 4 : 87 ) ( 5 ) . مجاهد بن جبر ابو الحجاج مكى ( 21 - 104 ه . ق ) تابعى ، معلم و مفسر قرآن ( الأعلام زركلى ، 5 : 278 ) ( 6 ) . عطاء بن اسلم بن صفوان بن ابو رباح ( 27 - 114 ) از فقها و بزرگان تابعى . در يمن متولد شد و در مكه اقامت گزيد و مفتى و محدث اهل مكه شد ( الأعلام زركلى ، 4 : 235 ) ( 7 ) . عكرمة بن خالد بربرى ، ابو عبد اللّه مدنى ( 107 ه . ق ) غلام ابن عباس . وى از مولاى خود ، على ( ع ) ، ابو هريره ، ابن عمر و ديگران نقل حديث كرده است . ( تهذيب التهذيب ابن حجر عسقلانى ، 7 : 263 ) ( 8 ) . قتاده بن دعامة بن قتادة بن عزيز ابو الخطاب سدوسى بصرى ( 61 - 118 ) محدث و فقيه تابعى . ( الأعلام زركلى ، 5 : 189 )